Những cô phụ nữ ở Bản Thăng giã lá cẩm để tạo màu tím cho Xôi
Có những món ăn chỉ cần nhắc tên đã gợi nhớ cả một vùng đất. Với người dân ở thôn Bản Thăng, xã Tùng Vài, xôi ngũ sắc không chỉ là món ăn truyền thống mà còn là ký ức, là bản sắc và là niềm tự hào được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi vào từng bản làng vùng cao, những chõ xôi nghi ngút khói vẫn đỏ lửa mỗi sớm mai, lưu giữ hương vị của núi rừng và câu chuyện về tình yêu quê hương của người dân nơi miền biên viễn.
Những ngày cuối hạ, Bản Thăng đẹp như một bức tranh. Màu xanh của những thửa ruộng lúa đang thì con gái ôm lấy những nếp nhà bình yên. Tiếng cười nói rộn ràng hòa cùng tiếng chày giã lá cẩm, tiếng củi cháy tí tách trong gian bếp nhỏ. Trên sân nhà, những bắp ngô vàng óng được phơi dưới nắng. Cuộc sống bình dị ấy đã nuôi dưỡng biết bao giá trị văn hóa của đồng bào nơi đây, trong đó có nghề nấu xôi ngũ sắc.
Chúng tôi có dịp theo những người phụ nữ trong thôn Bản Thăng lên triền đồi hái lá cẩm, mới hiểu vì sao món xôi nơi đây lại mang hương vị riêng. Lá cẩm được lựa chọn khi còn tươi, xanh mướt rồi mang về rửa sạch. Sau đó, từng nắm lá được cho vào cối đá giã nhuyễn bằng tay. Công đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn và kinh nghiệm để giữ được màu sắc tự nhiên. Điều đặc biệt tạo nên sắc xanh lam đặc trưng của xôi Bản Thăng chính là bí quyết sử dụng tro bếp được đốt từ rơm nếp sạch. Khi hòa cùng nước lá cẩm, sắc tím ban đầu dần chuyển sang màu xanh lam dịu mắt. Không cần bất kỳ loại phẩm màu nào, tất cả đều được tạo nên từ những nguyên liệu sẵn có của núi rừng và kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác.
Lá cẩm giã cùng tro bếp đốt từ rơm nếp sạch tạo thành màu xanh lam
Nước màu sau khi lọc sạch được dùng để ngâm gạo nếp trong nhiều giờ. Người dân Bản Thăng luôn lựa chọn loại nếp nương do chính gia đình canh tác. Hạt nếp không quá to nhưng chắc, trắng, thơm và có vị ngọt tự nhiên. Được nuôi dưỡng bởi nguồn nước đầu nguồn và khí hậu mát mẻ của vùng cao, hạt nếp mang trong mình tinh túy của đất trời biên giới.
Khi gạo đã thấm đều màu, người nấu nhẹ nhàng cho vào chõ gỗ để đồ trên bếp củi. Lửa phải luôn giữ đều, không quá to cũng không quá nhỏ. Chỉ cần sơ suất một chút, hạt xôi sẽ mất đi độ dẻo hoặc màu sắc không còn đẹp như mong muốn. Đến khi mở nắp chõ, hương thơm của nếp mới hòa quyện cùng mùi lá rừng lan tỏa khắp gian bếp. Những hạt xôi căng bóng, dẻo mềm, óng ánh như mang theo cả hương vị của núi rừng Tùng Vài.
Chị Nguyễn Thị Thủy, thôn Bản Thăng chia sẻ: "Từ nhỏ chúng tôi đã được theo mẹ, theo bà học cách nhuộm màu xôi bằng lá rừng. Xôi ngũ sắc không chỉ xuất hiện trong ngày Tết mà còn có mặt trong lễ cưới, lễ mừng nhà mới, lễ cúng tổ tiên và nhiều dịp quan trọng khác. Mỗi lần đồ xôi cũng là dịp con cháu quây quần bên bếp lửa, cùng nhau gìn giữ phong tục của dân tộc mình."
Món xôi ngũ sắc ở Bản Thăng gồm màu trắng, vàng, đỏ, tím, xanh lam tượng trưng cho ngũ hành. Không chỉ mang giá trị ẩm thực, xôi ngũ sắc còn chứa đựng quan niệm về cuộc sống của đồng bào vùng cao. Mỗi màu sắc đều mang một ý nghĩa riêng, gửi gắm ước vọng về thiên nhiên hài hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống bình yên và hạnh phúc. Bởi vậy, với người dân Bản Thăng, làm xôi không đơn thuần là chế biến một món ăn mà còn là cách lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng.
Gạo ngâm trong nước màu và chuẩn bị mang đi đồ
Ngày nay, giao thông thuận lợi hơn, đời sống vật chất của người dân vùng biên ngày càng được cải thiện. Nhiều món ăn hiện đại đã có mặt ở các bản làng. Thế nhưng, trong những ngày lễ, ngày hội hay khi đón khách phương xa, xôi ngũ sắc vẫn luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất trên mâm cỗ. Đó vừa là nét đẹp truyền thống, vừa là lời chào mộc mạc nhưng đậm nghĩa tình của người dân vùng biên.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, nhiều du khách khi đến Bản Thăng đều mong muốn được trải nghiệm cách người dân làm xôi bằng lá rừng, tự tay giã lá cẩm, nhóm bếp củi và thưởng thức chõ xôi vừa chín. Chính những trải nghiệm ấy đã giúp du khách hiểu hơn về đời sống văn hóa của đồng bào, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh vùng biên Tùng Vài giàu bản sắc đến mọi người.
Món xôi nhiều màu ở Bản Thăng không chỉ đơn thuần là một món ăn mà đó còn là ký ức, bản sắc văn hóa của đồng bào ở đây
Giữ gìn nghề nấu xôi ngũ sắc hôm nay không chỉ là gìn giữ một món ăn truyền thống mà còn là bảo tồn tri thức dân gian về cây cỏ, tập quán canh tác, kỹ thuật chế biến và những giá trị văn hóa được kết tinh qua nhiều thế hệ. Đó cũng là cách để người dân ở Bản Thăng nói riêng và đồng bào vùng biên Tùng Vài nói chung khẳng định bản sắc của mình giữa dòng chảy hội nhập và phát triển.
Tôi rời Bản Thăng khi chiều muộn buông xuống, hương thơm của những hạt nếp vẫn còn vương vấn. Giữa mênh mang màu xanh của núi rừng biên giới, những chõ xôi ngũ sắc vẫn âm thầm tỏa hương như chính tấm lòng mộc mạc của người dân nơi đây. Từ những hạt nếp quê hương, từ cây lá của đại ngàn và đôi bàn tay cần mẫn của những người phụ nữ vùng cao, một nét đẹp văn hóa vẫn đang được nâng niu, gìn giữ.
Hoàng Chính
