
Người dân thôn Vàng Chá Phìn thu hoạch khoai sọ
Giữ giống khoai từ những nương đá
Vàng Chá Phìn là thôn biên giới, cách trung tâm xã Tùng Vài khoảng 18 km. Địa hình cao, nhiều núi đá, đất sản xuất không thật sự thuận lợi khiến việc lựa chọn cây trồng phù hợp luôn là bài toán đối với người dân. Trong điều kiện ấy, khoai sọ trứng đã trở thành cây trồng gắn bó với đời sống và tập quán sản xuất của bà con nơi đây.
Khoai sọ trứng thường được người dân xuống giống từ khoảng tháng Giêng. Sau nhiều tháng sinh trưởng, đến khoảng tháng 8 âm lịch, khi cây bắt đầu già, lá chuyển xuống sức cũng là lúc bà con bước vào vụ thu hoạch.
Trên nương, từng gốc khoai được đào lên cẩn thận. Đất được xới nhẹ để hạn chế làm xây xát củ. Khoai thu hoạch đến đâu được lựa chọn, phân loại đến đó. Những củ đạt chất lượng được sử dụng hoặc bán cho thương lái; những củ phù hợp được giữ lại làm giống cho vụ sau.
Cách giữ giống tưởng như giản đơn ấy lại là một phần quan trọng trong quá trình duy trì giống khoai sọ trứng ở Vàng Chá Phìn. Từ mùa này sang mùa khác, kinh nghiệm lựa chọn củ giống, thời điểm xuống giống và cách chăm sóc được người đi trước truyền lại cho thế hệ sau.
Chị Vù Thị Hoa, thôn Vàng Chá Phìn cho biết: “Trong lưu giữ giống khoai, người dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sản xuất được tích lũy qua nhiều năm. Chính sự gắn bó với đất đai và tập quán canh tác đã giúp giống khoai sọ trứng tiếp tục được duy trì trên những nương đồi ở Vàng Chá Phìn”.
Không chỉ phù hợp với điều kiện đất đai, khoai sọ trứng còn được người dân yêu thích bởi chất lượng. Khi luộc chín, khoai có độ bở, dẻo, mềm, thơm và vị bùi đặc trưng. Trước đây, khoai chủ yếu được trồng để phục vụ bữa ăn gia đình. Những năm gần đây, khi sản phẩm được nhiều người biết đến hơn, một phần sản lượng đã được đưa ra thị trường.
Từ nương khoai đến sinh kế vùng biên

Đồng chí Nguyễn Văn Chinh, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tùng Vài (người đầu tiên bên trái) thu hoạch khoai sọ cùng người dân
Hiện giá khoai sọ trứng dao động khoảng 15.000-20.000 đồng/kg tại vườn. So với cây ngô trên cùng điều kiện sản xuất, cây khoai đem lại giá trị kinh tế cao hơn, tạo thêm nguồn thu cho các hộ dân. Với những gia đình có diện tích đất sản xuất hạn chế, đây là hướng canh tác có ý nghĩa thiết thực. Điều đáng quý là sinh kế ấy được tạo dựng ngay trên chính mảnh đất quê hương. Người dân không phải tìm kiếm một cây trồng xa lạ, mà khai thác giá trị từ giống cây đã quen thuộc với đất đai, khí hậu và tập quán sản xuất của mình.
Giữa vùng đất biên cương còn nhiều khó khăn như Vàng Chá Phìn, tận dụng hiệu quả từng khoảng đất sản xuất không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần giúp người dân ổn định cuộc sống, gắn bó với bản làng. Từ một cây trồng phù hợp, người dân có thêm nguồn thực phẩm, thêm sản phẩm hàng hóa và thêm thu nhập. Giá trị của cây khoai vì thế không chỉ nằm ở số tiền bán được, mà còn ở việc mở thêm một hướng khai thác đất đai hiệu quả, góp phần đa dạng hóa sinh kế cho người dân vùng cao.
Câu chuyện cây khoai sọ trứng cũng cho thấy giá trị của những giống cây bản địa trong phát triển kinh tế nông nghiệp ở vùng núi. Những giống cây đã thích nghi với điều kiện tự nhiên, được người dân tích lũy kinh nghiệm canh tác qua nhiều năm nếu được quan tâm đúng mức sẽ không chỉ giữ được giá trị văn hóa, mà còn có thể trở thành sản phẩm hàng hóa.
Để những sản phẩm như khoai sọ trứng phát huy tốt hơn giá trị, việc giữ giống, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm đầu ra ổn định là những yếu tố quan trọng. Khi sản phẩm có thị trường, người dân sẽ có thêm động lực duy trì cây trồng và mở rộng diện tích phù hợp.
Đồng chí Nguyễn Văn Chinh, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tùng Vài cho biết: “Ở Vàng Chá Phìn, mỗi nương khoai không chỉ mang lại nguồn thu nhập cho người dân mà còn là một cách để bà con bám đất, ổn định cuộc sống. Từ một củ khoai nhỏ có thể thấy được sức sống của vùng đất biên cương; từ những nương khoai giữa núi đá có thể thấy niềm tin của người dân vào việc phát triển kinh tế ngay trên quê hương mình. Khi cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai, cho hiệu quả kinh tế và được duy trì ổn định, đó cũng là nền tảng để người dân yên tâm gắn bó với bản làng, góp phần xây dựng vùng biên ngày càng phát triển”.

Củ khoai nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn về sự cần cù, chịu khó, vươn lên thoát nghèo của người dân
Phát triển một vùng quê đôi khi không bắt đầu từ những điều quá lớn lao. Có thể bắt đầu từ một mảnh nương được khai thác hiệu quả hơn, một giống cây phù hợp hơn, một sản phẩm có đầu ra tốt hơn và quan trọng hơn cả là niềm tin của người dân vào khả năng tạo dựng cuộc sống ngay trên quê hương mình.
Giữa trùng điệp núi đá, những cột mốc biên giới đứng vững giữa đất trời, khẳng định chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc. Trên những cung đường tuần tra, những người lính Biên phòng vẫn ngày ngày bám địa bàn, cùng chính quyền và nhân dân giữ gìn bình yên nơi phên giậu. Ở vùng biên, hình ảnh người dân trên nương và người lính trên đường tuần tra tưởng như hai công việc khác nhau, nhưng lại có chung một điểm tựa: đó là sự gắn bó với đất đai và quê hương.
Rời Vàng Chá Phìn, dư vị của những củ khoai sọ bở, dẻo, thơm và bữa cơm cùng bà con vẫn còn đọng lại. Nhưng ấn tượng hơn cả là hình ảnh những người dân cần mẫn trên nương giữa núi đá và những người lính Biên phòng lặng thầm trên đường tuần tra. Vàng Chá Phìn vẫn bình dị giữa trùng điệp núi đá. Nhưng dưới những triền núi ấy, những mầm xanh vẫn âm thầm vươn lên, như chính con người nơi đây – bền bỉ, mộc mạc và đầy sức sống.
Hoàng Chính