Người dân thôn Vàng Chá Phìn chăm sóc diện tích cây ấu tẩu
Ấu tẩu là loại cây dược liệu ưa khí hậu mát mẻ, sinh trưởng tốt trên vùng núi cao có đất tơi xốp. Cây thuộc họ Mao lương, có củ hình nón, lá xẻ thùy sâu, hoa màu tím hoặc xanh tím nở vào cuối mùa hè, đầu mùa thu. Phần củ là bộ phận có giá trị sử dụng cao nhất nhưng cũng chứa độc tố aconitin, vì vậy của ấu tẩu khi thu hoạch về phải được chế biến đúng quy trình trước khi sử dụng.
Từ bao đời nay, đồng bào dân tộc Hoa ở Tùng Vài đã lưu giữ kinh nghiệm ninh củ ấu tẩu trong nhiều giờ để loại bỏ độc tố. Sau khi chế biến an toàn, củ được dùng để nấu cháo, hầm chân giò và nhiều món ăn truyền thống. Theo kinh nghiệm dân gian, các món ăn từ ấu tẩu giúp giữ ấm cơ thể, giảm đau nhức xương khớp, hỗ trợ lưu thông khí huyết và cải thiện giấc ngủ.
Không chỉ mang giá trị văn hóa và y học dân gian, cây ấu tẩu còn đem lại hiệu quả kinh tế vượt trội. Vào cuối tháng 5, đầu tháng 6 hằng năm, cây bước vào giai đoạn phát triển củ, đòi hỏi người trồng tăng cường chăm sóc, bổ sung dinh dưỡng và phân bón để bảo đảm năng suất, chất lượng. Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, trung bình 1kg củ giống có thể cho thu hoạch từ 7 đến 8kg củ thương phẩm nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật.
Khoảng 30 năm trước, gia đình ông Giàng Quáng Cồ, thôn Vàng Chá Phìn đã trồng cây ấu tẩu để phục vụ nhu cầu bữa ăn hàng ngày của gia đình. Đến nay, khi cây ấu tẩu trở thành một loại cây trồng được thị trường biết đến và ưa chuộng nhiều hơn. Gia đình ông Cồ đã chuyển đổi 5.000 m2 đất nương trồng ngô sang trồng cây ấu tẩu; mỗi năm trừ chi phí và công chăm sóc cho gia đình ông thu nhập từ 80 triệu đồng đến 100 triệu đồng.
Ông Giàng Quáng Cồ, thôn Vàng Chá Phìn chia sẻ: “Cây ấu tẩu rất phù hợp với khí hậu mát mẻ và chất đất của thôn, những năm trở lại đây cây ấu tẩu trở thành cây sinh kế cho nguồn thu nhập ổn định cho người trồng. Hiện nay, người dân chúng tôi biết sử dụng các nền tảng mạng xã hội để quảng bá, giới thiệu củ ấu tẩu đến thị trường khách hàng trên cả nước”.
Màu xanh của cây ấu tẩu trên những triền đá xám biên cương
Toàn xã Tùng Vài trên có trên 5 ha trồng cây ấu tấu, trung bình giá bán củ ấu tẩu trên thị trường dao động từ 120.000 đến 200.000 đồng/kg tùy thời điểm. Với mức giá này, hiệu quả kinh tế từ cây ấu tẩu cao gấp 7–8 lần so với trồng ngô trên cùng diện tích. Đây là nguồn thu nhập đáng kể, góp phần giúp nhiều hộ dân vùng cao từng bước nâng cao đời sống, giảm nghèo bền vững và khai thác hiệu quả diện tích đất đồi núi.
Ông Nguyễn Hữu Nghiệp, Phó Chủ tịch UBND xã, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Tùng Vài cho biết: “ Chính quyền địa phương xã xác định cây ấu tẩu làm một trong những loại cây trồng có giá trị kinh tế rất cao cho người trồng. Do đó, chúng tôi tập trung chỉ đạo các cơ quan, ban ngành, chi bộ thông Vàng Chá Phìn tăng cường công tác tuyên truyền, vận động nhân dân tiếp tục chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mở rộng diện tích cây ấu tẩu. Song song với đó, xã cũng quan tâm đến công tác quảng bá, giới thiệu, kết nối thị trường cho củ ấu tẩu của bà con.”
Bên cạnh giá trị kinh tế, cây ấu tẩu còn có nhiều tiềm năng phát triển theo hướng sản phẩm đặc trưng của địa phương. Việc kết hợp bảo tồn nguồn gen dược liệu quý với mở rộng diện tích trồng, áp dụng quy trình sản xuất an toàn, xây dựng thương hiệu và gắn với phát triển du lịch trải nghiệm sẽ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường tiêu thụ và tăng thu nhập cho người dân.
Củ ấu tấu sau khi thu hoạch, cần làm sạch đất và ninh nhừ củ trong khoảng 8 tiếng trước khi chế biến làm món ăn
Đối với đồng bào vùng biên Tùng Vài, cây ấu tẩu không chỉ là món quà của núi rừng mà còn là tài sản sinh kế quý giá. Khai thác hợp lý, bảo tồn nguồn dược liệu và phát huy tri thức bản địa trong chế biến, sử dụng an toàn sẽ giúp cây ấu tẩu tiếp tục khẳng định vị thế là cây trồng đặc sản, góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững, xây dựng thương hiệu nông sản vùng biên và nâng cao đời sống của đồng bào nơi cực Bắc Tổ quốc.
Hoàng Chính
